Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος γράφει για την Ανθρώπινη Ελευθερία

Δημοσιεύτηκε στις 28/07/2016 στην κατηγορία Πολιτισμός

Του Κωνσταντίνου Τσάτσου (*)

 

Σημείωμα Κ. Τσάτσου στην έκδοση της "Ελληνικής Πορείας"

Το δοκίμιο αυτό γράφτηκε στις αρχές του 1945, λίγες εβδομάδες μετά το δεκεμβριανό κίνημα, σε μιαν ώρα μεγάλης ψυχικής κατάθλιψης και πικρίας. Το κείμενο, το μαρτυρεί. Δεν πρέπει όμως ο αναγνώστης να νομίσει ότι το περιεχόμενό του αφορά στο παρελθόν. Αναφέρεται σε προβλήματα που είναι φλέγοντα και σήμερα και φοβούμαι για πολύν καιρόν ακόμα.

*****

 

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ΓΕΝΙΚΑ: Δεν πρόκειται βέβαια εδώ να εμβαθύνουμε στο δύσκολο για τους φιλοσοφικά αμύητους πρόβλημα της «ελευθερίας της βουλήσεως», πρόβλημα που θα έπρεπε τότε να αναπτυχθεί μέσα σε μια πλατιά αλληλουχία γενικότερων στοχασμών και να συλληφθεί με όλο το βάρος του. Για να ξεχωρίσουμε όμως τη θέση μας από τις παραπλανητικές θεωρίες που προσφέρονται σε τόσα πρόχειρα φυλλάδια, θα αναφέρουμε εδώ, σύντομα και δογματικά, τα βασικά σημεία που βοηθούν στην κατανόηση του ειδικότερου θέματός μας. Πιο πλατιές γνωσιολογικές αναλύσεις, για τις οποίες εδώ δεν υπάρχει θέση, έγιναν άλλοτε, αλλού, και τις προϋποθέτουμε.

 

Πρέπει πρώτα να τονίσουμε πως η ύπαρξη μιας οποιασδήποτε ελευθερίας, λ.χ. της κοινωνικής έχει νόημα μόνον εάν υπάρχει ελευθερία βουλήσεως, αν δηλαδή ο άνθρωπος, αντίθετα με τα άλλα ζώα, μπορεί να προσδιορίζεται και από παραστάσεις που έχουν περιεχόμενο αφηρημένες έννοιες, δηλαδή νοήματα που μπορεί να ισχύουν ανεξάρτητα από τη μεταβλητότητα των αισθητών γεγονότων. Από εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος μπορεί να κινείται και από νοητά αίτια, δηλαδή από αίτια που μπορούν να ισχύουν σε κάθε χρόνο και χώρο, που γι αυτό είναι ανεξάρτητα από τον καθέκαστο χρόνο και τον καθέκαστο χώρο, ανεξάρτητα με άλλους λόγους από τον αισθητό κόσμο.

 

Έρχεται τότε (σ.σ. ο άνθρωπος) φυσικά, από αυτά τα αίτια κινημένος, σε αντίθεση προς όλες τις επιδράσεις του αισθητού κόσμου, προς τα βιολογικά ένστικτα, τα ψυχικά πάθη και τους ποικίλους κοινωνικούς προσδιορισμούς. Χωρίζεται από το περιβάλλον του, γίνεται μονάδα και τότε μόνο γίνεται και άνθρωπος. Άνθρωπος, όχι σαν είδος ζωικού οργανισμού, φυσικά προσδιορισμένου, αλλά σαν ιδιότυπη μονάδα, που μπορεί να προσδιορίζεται από αφηρημένα νοήματα γενικού κύρους, από έννοιες, από ιδέες, με μια λέξη από το Πνεύμα. Ο άνθρωπος μόνο τότε βρίσκει την ανθρωπιά του. Η ανθρωπιά του, τούτη η ειδική του από όλα τα άλλα όντα διαφορά, είναι ακριβώς η ελευθερία του. Όποιος δεν πιστεύει σε τούτη την ελευθερία, κατ’ ουσίαν δεν πιστεύει στον άνθρωπο.

 

Γι αυτό και όσοι δεν την παραδέχονται μένει ανεξήγητο γιατί πασχίζουν να του εξασφαλίσουν κοινωνικά δικαιώματα, πολιτικές ελευθερίες, ελευθερία σκέψεως και λόγου, αφού όλα τούτα αυτονόητα προϋποθέτουν έναν ελεύθερο άνθρωπο που μπορεί να τα χρησιμοποιήσει. Εκτός αν πρόκειται να τον απαλλάξουν από ορισμένους προσδιορισμούς και να τον παραδώσουν σε άλλους. Αλλά ποιους άλλους; Και ποιος κάνει την επιλογή; Κάπου πρέπει να ακουμπήσουμε σε μια πρώτη ελεύθερη κρίση, σε έναν πρώτο άνθρωπο.

 

Όποιος δεν πιστεύει στην ελευθερία του ανθρώπου, δεν πιστεύει και στην αξία του. Η άποψη της αξίας προβάλλει μόνο πέρα από την αναγκαιότητα. Για όσους όλα τα σκεπάζει, και στον τομέα της πράξης, η άποψη της αναγκαιότητας, που σημαίνει άρνηση κάθε ελευθερίας, η άποψη της αξίας του ανθρώπου μένει αδιανόητη.

 

Αν, όμως, αγωνιζόμαστε για τον άνθρωπο, το κάνουμε γιατί το αξίζει. Και πάλι, αν αγωνιζόμαστε, το κάνουμε για να τον αυξήσουμε κατά την αξία του. Κάθε αγώνας για τον άνθρωπο έχει για προϋπόθεση την αξιότητα του και η αξιότητα του τον καταλογισμό των πράξεων του των θελήσεων του, κι ο καταλογισμός αυτός την ελευθερία του.

 

Ο υλισμός, που υποτάσσοντας τον άνθρωπο σε μια οιονεί φυσική αιτιότητα, του αρνείται «ελευθερία βουλήσεως», άμα θέλει να μείνει συνεπής με την αρχή του, δεν μπορεί να θεμελιώσει κανενός είδους αγώνα για την εξύψωση του ανθρώπου που δεν μπορεί αλλιώς να νοηθεί παρά ως μεγάλωμα της ελευθερίας του. Όπου το επιχειρεί, το πετυχαίνει με μιαν ασυνέπεια, με τη μεταπήδησή του σε απόψεις αντιυλιστικές και αξιολογικές.

 

Μέσα σε μια θεωρητική σύγχυση είναι καταδικασμένος να στριφογυρίζει ο υλιστής, που θέλει να συνδυάσει τον υλισμό –που είναι αναγκαιότητα- με την αξία του ανθρώπου -που είναι ελευθερία.

 

Ο άνθρωπος έχει ελεύθερη τη σκέψη του και γι αυτό μπορεί να έχει πνευματική αξία. Έχει ελεύθερη τη βούλησή του και γι αυτό μπορεί να έχει ηθική και πολιτική αξία. Έχει ελεύθερη τη σύνθεση των αισθητικών του δυνάμεων, και γι αυτό μπορεί να έχει αισθητική αξία. Η πνευματική, η αισθητική και η ηθική αξία συναπαρτίζουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Τίποτε που δεν συμβιβάζεται με την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, δεν συμβιβάζεται και με την ελευθερία του.

 

Με την αξιοπρέπεια του δεν συμβιβάζεται ούτε ο δόλος, ούτε η βία, όχι μόνον ως σκοποί, αλλά ούτε και ως μέσα. Ο άνθρωπος που βιάζεται, δεν είναι ελεύθερος, δεν είναι άνθρωπος. Ο άνθρωπος που βιάζει προσβάλλει την ελευθερία γενικά, την ελευθερία του συνανθρώπου του και συνακόλουθα και τη δική του ελευθερία. Ο βιαστής είναι ανελεύθερος όσο και ο δολιευόμενος (εδώ, δόλος νοείται κάθε παραπλάνηση, κάθε ψέμα που δήθεν καθαγιάζεται από το σκοπό).

 

Γι αυτό, όμως, ελευθερία δεν σημαίνει μόνο την αντίσταση σε όποια δούλωση δική σου. Ελευθερία είναι ενέργεια, δημιουργία ελευθερίας, μέσα σου, γύρω σου, όπου αναπνέει ένα ον, που μπορεί να γίνει ελεύθερο. Γι αυτό, όποιος ανέχεται ανελευθερία γύρω του δεν είναι ελεύθερος, κι ας μην τον αγγίζει τον ίδιον άμεσα η δουλεία. Όποιος δεν μάχεται για την επικράτηση της ελευθερίας, δεν είναι αδιάφορος, είναι εχθρός της. Ελευθερία είναι ο αγώνας για την Ελευθερία. Δεν υπάρχει ως μια κατάσταση, αλλά ως μια αδιάκοπη και επίμοχθη γένεση. Είναι ανεξάντλητη, όπως κάθε ιδέα. Είναι κάτι που πάντα πρέπει να γίνεται. Και η ζωή μας παίρνει την αξία της, από το ότι όσο ζούμε, πρέπει πάντα κάτι να κάνουμε.

 

Εκείνο όμως που προ παντός πρέπει να κάνουμε, εκείνο που οτιδήποτε καλό και ωραίο και αληθινό και δίκαιο κάνουμε, το κάνουμε κι αυτό μαζί, είναι η ελευθερία. Γιατί όλα αυτά τα αγαθά, όψεις είναι της ουσίας της και από αυτή αντλούν την αξιότητα τους.

 

Η ελευθερία δεν είναι μόνο η πρώτη ηθική αρχή. Είναι κάτι πιο πλατύ, είναι η πρωταρχική μεταφυσική αρχή της ζωής. Είναι το τελικό «γιατί» όλων των άλλων της, άξιων νοημάτων.-

*****

(*) Απόσπασμα από το βιβλίο του με τίτλο "Ελληνική Πορεία", Εκδόσεις Κολλάρου- Βιβλιοπωλείο της Εστίας, που εκδόθηκε στην Αθήνα τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης.

 

Θέλετε να είστε ενήμεροι για όλες τις αναρτήσεις μας; Γραφτείτε στο newsletter του Politically, για να μαθαίνετε πρώτοι, πού πάνε τα πράγματα. Πατήστε εδώ, είναι εύκολο και γρήγορο...

Γράψτε την άποψή σας

Politically Newsletter

Κάντε κλικ εδώ για να εγγραφείτε στο newsletter μας

Δημοφιλέστερα άρθρα

Τι σημαίνει για τον κόσμο η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ

Ούτε μια «συγνώμη» δεν θα ακουστεί για το Βατοπέδι;

Ποιος έφερε και ποιος διατηρεί τον ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία;

Πώς ένας φθαρμένος, αυταρχικός πολιτικός επιβίωσε ενός καλά οργανωμένου πραξικοπήματος

Πρέπει να παραδώσουμε τους Τούρκους πραξικοπηματίες, ή όχι;

Η πραγματική επιδίωξη του Τσίπρα από το χθεσινό διάγγελμα

Η Ευρώπη από την αρχή, τώρα!

Τι ακριβώς σημαίνει «τίποτα δεν θα σταματήσει την κυβέρνηση», κυρία Γεροβασίλη;

Με κάλπες θα απαντήσει ο ΣΥΡΙΖΑ σε μια δυσμενή απόφαση της Δικαιοσύνης για τα κανάλια!

Η Μεγάλη Ληστεία της Ελλάδας 1981-2011

Η εκλογή Τραμπ και η αδυναμία των Ελλήνων πολιτικών να καταλάβουν τι συνέβη...

Όλη η αλήθεια για το έλλειμμα του 2009 σε πέντε ερωτήσεις- απαντήσεις

Το ΠΑΣΟΚ είναι εδώ... κι εκεί...

Γι αυτούς τους πέντε λόγους, η προεδρία Τραμπ θα είναι καταπληκτική

Πάει κι αυτή η ευκαιρία...

all rights reserved | developed & hosted by Jetnet ©